Podstawą działania nowego systemu emerytalnego w Polsce jest podział źródeł, z jakich będą finansowane emerytury. Ta zasada rządzi również II filarem, w którym działają prywatne Otwarte Fundusze Emerytalne, tworzone i zarządzane przez Powszechne Towarzystwa Emerytalne (do 31 grudnia 2004 PTE będzie mogło zarządzać tylko jednym OFE).
Rodzaje emerytur
Emeryci będą mieli do wyboru cztery rodzaje emerytur:
- indywidualna, wypłacana dożywotnio,
- indywidualna z gwarantowanym okresem płatności (min. 10 lat) - jeśli emeryt umrze przed końcem gwarantowanego okresu wypłat, resztę pieniędzy otrzyma wskazana przez niego osoba,
- małżeńska - jedna wypłata miesięcznie dla dwojga małżonków pobierana dożywotnio,
- małżeńska z gwarantowanym okresem płatności (min. 10 lat) - po śmierci obojga małżonków, pozostałą kwotę otrzyma osoba wskazana jako uposażona.
Składki odprowadzane na konta nie będą opodatkowane, podobnie jak dochody funduszu. Podatek od osób fizycznych zaczniemy natomiast płacić od momentu pobrania pierwszej emerytury.
Zasady funkcjonowania OFE
Zadaniem Otwartych Funduszy Emerytalnych jest możliwie najbardziej efektywne inwestowanie pieniędzy wpływających od członków. Działają podobnie do otwartych funduszy inwestycyjnych. Nie mają prawa magazynować wpływających składek, ale lokują je za pośrednictwem Powszechnych Towarzystw Emerytalnych (PTE). OFE mają osobowość prawną, jednak bez struktury organizacyjnej, PTE działają w ich imieniu.
Ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych* reguluje strumień inwestycji, wskazując osobom zarządzającym funduszami rodzaje dopuszczalnych lokat i ich bezpieczną wysokość, czyli nakazuje dywersyfikację składki. Lista wskazanych papierów wartościowych ogranicza ryzyko utraty nagromadzonych pieniędzy.
Bezpieczeństwo gwarantują również prywatne konta członków funduszu, na których są księgowane wszystkie wpłaty. W ten sposób ubezpieczony może dokładnie kontrolować ilość zgromadzonych pieniędzy i wysokość przyszłej emerytury.
Stan każdego konta jest określany w tzw. jednostkach uczestnictwa, których wyceny codziennie publikują media. Za zgromadzone na koncie pieniądze ubezpieczony będzie mógł w przyszłości wykupić dożywotnią emeryturę. Wypłatami zajmą się niezależne Zakłady Ubezpieczeń Emerytalnych (powstaną za 10 lat, pierwsi uczestnicy nowego systemu przejdą na emeryturę).
Jeśli ubezpieczony stwierdzi, że fundusz źle lokuje jego pieniądze, może go zmienić. Bez kary pieniężnej można to zrobić dopiero po dwóch latach członkostwa. W tym wypadku zawartość jego konta zostanie przeniesiona do innego funduszu bez żadnych strat.
Zdaniem analityków w Polsce może pozostać zaledwie około dziesięciu spośród 21 działających obecnie otwartych funduszy emerytalnych. Większe OFE będą prawdopodobnie przejmować słabszych konkurentów. W takim wypadku przejmowany fundusz przeniesie wszystkie pieniądze swoich członków do silniejszego konkurenta. Jeśli OFE nie osiągnie minimalnej wymaganej stopy zwrotu i wyczerpią się zasoby jego funduszu rezerwowego, zawartość kont jego członków zostanie przeniesiona do funduszu osiągającego najlepsze w tym czasie wyniki finansowe. Ubezpieczony nie może stracić w żadnej z tych sytuacji. Jego pieniądze są zabezpieczone przez dwa fundusze gwarancyjne i Skarb Państwa. Działalność OFE kontroluje Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych - KNUiFE (d. Urząd Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi).
*Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 roku o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz. U. z dnia 20 listopada 1997 roku).
Pieniądze składane na kontach członków będą codziennie przeliczane na tzw. jednostki uczestnictwa. Po przejściu na emeryturę każdy wykupi za nie emeryturę, której wysokość zostanie wyliczona na podstawie zgromadzonego kapitału początkowego, wysokości zarobków oraz średniej długości życia. Wypłatami wybranych przez nas rodzajów emerytur zajmą się Zakłady Ubezpieczeń Emerytalnych. Pierwsze zostaną powołane w 2007 roku. W dwa lata później zakończą pracę pierwsi uczestnicy nowego systemu.
Zasady losowania
Wszystkie osoby urodzone po 31 grudnia 1968 r. podlegające ubezpieczeniu społecznemu zobowiązane są do wyboru otwartego funduszu emerytalnego. Osoby podlegające ubezpieczeniu po raz pierwszy, np. w wyniku rozpoczęcia pracy zawodowej, powinny wybrać fundusz w ciągu 7 dni (od daty powstania obowiązku ubezpieczenia). W innym przypadku fundusz zostanie im przydzielony w drodze losowania.
Terminy losowań
Począwszy od 1 kwietnia 2004 r. ZUS przeprowadza losowanie dwa razy w roku - na koniec stycznia oraz lipca. Losowanie poprzedzone jest wysłaniem do osoby ubezpieczonej pisemnego wezwania do zawarcia umowy z OFE w terminie do 10 stycznia lub 10 lipca - osoba wezwana ma zawsze nie mniej niż 30 dni na podpisanie umowy z OFE.
Fundusze biorące udział w losowaniu
W losowaniu biorą udział te fundusze, które uzyskały wyższe stopy zwrotu niż średnia ważona stopa zwrotu wszystkich funduszy w dwóch ostatnich okresach rozliczeniowych, z zastrzeżeniem, że aktywa netto funduszu nie przekraczają 10% aktywów całego rynku OFE. Do każdego z funduszy losowana jest taka sama liczba ubezpieczonych.
Ubezpieczony otrzymuje informację z ZUS o wyniku losowania oraz zawiadomienie z funduszu o warunkach członkostwa wraz z informacją o przysługujących mu prawach.